Zeewaardigheid en bevaarbaarheid
Soms zal je in bewaarde rekeningen van een collegiale kerk leren uit hoeveel zangers ‘het koor’ bestond, of onder welke voorwaarden knapen hun negenjarige opleiding tot zanger genoten. In de statuten van een kathedraal zal je misschien merken dat er ook in de middeleeuwen audities bestonden: je werd bijvoorbeeld verwacht de honderdvijftig psalmen uit het hoofd te kennen, en ze te kunnen zingen in de acht kerktoonaarden. In een ordinarium vind je allerlei liturgische voorschriften, zoals: ‘onder het zingen van deze hymne maak je een processie door de kerk, en als je aan de trappen van de crypte komt, dan moet de voorzanger het Salve regina aanheffen’. Je zal zelfs lezen over het tempo van zingen: op zon- en feestdagen trager en plechtiger dan op gewone dagen. Probeer dat maar eens met Orffs O Fortuna.
Of je leest in een dertiende-eeuws tractaat, Instituta partum, dat je psalmen hoort te zingen in een standvastig tempo, niet te traag en niet te snel, niet te hoog en niet te laag, en met een volle, levendige stem. Of je houdt nogal van Dante, en in La Divina Commedia is hij plots een muziekrecensent: ‘Ik hoorde stemmen (‘Io sentia voci’)… ze zongen het Agnus Dei … ze zongen tegelijk hetzelfde woord op dezelfde manier, zodat onder hen een totale harmonie heerste (‘una parole in tutte era e un modo, sí che parea tra esse ogne concordia’)’. Dante’s beschrijving concordeert overigens mooi met wat we in het Llibre Vermell de Montserrat (ca. 1400) lezen bij de canon O virgo splendens. De samenstellers van het boek adviseren een zoete, zachte uitvoering van de harmonieën, ter ere van de allerzoetste Maria: ‘Antiphona dulcis armonia dulcissime virginis Mariae de Monte serrato.’
In campo aperto
Met zo’n fragmentaire instructies moeten we het doen. Het zijn hints, ideetjes, suggesties. Maar dan zijn er uiteraard nog de partituren zelf, de muziek. In manuscripten van de negende en de tiende eeuw tref je de eerste muzikale tekens aan, de neumen. Je ziet hoe de scribent gefrustreerd geraakt in de gebrekkigheid van die muzieknotatie: deze noot is hoger dan je zou verwachten, dus er staat een ‘a’ bij (‘altius’, hoger), of hier moet je wat sneller gaan zingen (‘celeriter’), en daar met meer volume (‘klamor’). De scribent ziet zich zelfs gedwongen om equaliter te schrijven: ‘deze noot is dezelfde als de vorige’. De neumen staan nog ‘in het open veld’, in campo aperto — van notenbalken is nog geen sprake, je kan strikt genomen niet weten welke noten er precies staan. Op een dag, ergens in de Karolingische tijd, had iemand bedacht niet langer alleen de tekst van een gezang te noteren, maar ook de muziek. Maar hoe dan, en waarom? Een logische verklaring is dat het repertoire te groot werd om uitsluitend mondeling over te leveren. Je mocht dan wel jarenlang dagelijks zingen, en dus het hele repertoire in je hoofd zitten hebben, het geheugen is toch feilbaar, en je wil ook liefst hetzelfde zingen als je collega’s. Dus minstens de koorleider heeft behoefte aan een boekje met de noten. En hoe werden die genoteerd? Met de hogergenoemde tekens dus, de neumen. Denk daarbij aan de Franse accenten. Een aigu? Dat is omhoog. Een grave? Dan omlaag. Zo primitief waren die eerste notaties: de tekens zijn niets meer dan geheugensteuntjes.