Het ABC van Sabam en Semu

De componist van een lied is ook een auteur. Hieronder geven we graag tekst en uitleg bij de rechten en plichten van koren bij een uitvoering of uitgave. Je vindt hier de meest gestelde vragen. De auteurswet bepaalt immers dat alleen de auteur van een werk van letterkunde of kunst het recht heeft om zijn werk in welke vorm ook te reproduceren of te laten reproduceren.

Laatste wijziging tekst: 22 oktober 2019

Alleen de auteur heeft het recht om toestemming te geven tot het bewerken of vertalen, het verhuren of het uitlenen van zijn werk. Hij is de enige eigenaar en alleen hij heeft het recht zijn creatie volgens ongeacht welk procedé aan het publiek mee te delen. De bescherming door de auteurswet geldt tot 70 jaar na het overlijden van de auteur of componist. Na de dood van de auteur of componist worden de rechten overgedragen aan de nabestaanden of erven.
 

De auteurswet is ook van toepassing op muziek

Naast boeken, toneelwerken, gedichten e.a. komen composities ook in aanmerking voor die bescherming door het auteursrecht. Het kunstwerk is eigendom van de kunstenaar, hij alleen beslist over het lot ervan. Net zoals je geen wetenschappelijke of literaire teksten mag overnemen zonder toestemming en vermelding van de auteur, moet je de toestemming van de componist krijgen om een werk uit te voeren, te bewerken, te vertalen, vast te leggen door opname, in notenbeeld te noteren, enz. 

Koren dienen dus de auteurswet te respecteren, zowel bij uitvoering als bij het gebruik van partituren. Dat betekent overigens ook dat componisten zelf kunnen beslissen of hun muziek net liefst wel uitgevoerd, bewerkt, vertaald enz. wordt.  Pff, veel werk en rompslomp? In het begin kan dit allemaal zeer complex lijken. Een mentaliteitswijziging vraagt tijd. Het is belangrijk respect te tonen voor het werk van componisten en uitgevers en kritisch om te gaan met partituren. Er is veel materiaal gratis of aan democratische prijzen beschikbaar. Bovendien kan je partituren in oplage via Koor&Stem bestellen, in grote aantallen kunnen wij immers een korting bedingen. Of je kan zelf onderhandelen met de uitgevers.
 

Wat moet je doen als je koor een concert geeft?

Als je muziek zingt van componisten die meer dan 70 jaar dood zijn, kan je natuurlijk geen toestemming vragen aan componist noch nabestaanden om het werk te mogen uitvoeren. Die muziek behoort dan tot het publiek domein. Als dat niet het geval is, dien je wél toestemming te vragen. Dat kan rechtstreeks bij de componist, of bij Sabam. Componisten of nabestaanden kunnen er namelijk voor kiezen om de administratieve afhandeling rond de auteurswet in handen van beheersvennootschappen te geven. Voor uitvoering (publieke mededeling) en opname is dat Sabam. Zij verlenen in naam van de auteur de toestemming tot bijvoorbeeld het uitvoeren van een compositie. In ruil daarvoor betaal je een vergoeding. Als je een concert geeft, doe je aangifte bij Sabam. Vermeld hier de composities en geboorte- en sterftedata van de componisten.

Voor alles wat buiten het Sabamrepertoire valt, kan je koor namelijk niet gefactureerd worden. Voor de bewerking of de vertaling van het materiaal moet je tevens de toelating vragen aan de rechthebbende(n). In het geval van een uitgegeven werk is dat de uitgever, in het geval van een niet-uitgegeven werk is dat de componist en auteur. Let op, in vocale muziek moet je natuurlijk ook rekening houden met de rechten van de tekstschrijvers of dichters. Hier spelen dezelfde mechanismen.

En wat met een geluidsopname?

Als koor mag je een geluidsopname maken, verspreiden en te koop aanbieden zolang daarbij het auteursrecht wordt gerespecteerd. Vooraleer je de cd of de geluidsopname in omloop brengt, dien je een aanvraag in bij Sabam en geef je duidelijk aan welke werkjes je wil uitbrengen. Daarbij is het ook aangewezen de geboorte- en sterftedata van de componisten bij de composities te vermelden. Als blijkt dat de composities niet tot het Sabamrepertoire behoren (en de componisten dus allemaal meer dan 70 jaar dood zijn), geeft Sabam wel toelating aan de perser om over te gaan tot het persen van cd’s, maar zal er vanzelfsprekend geen factuur mogen volgen aan het koor. Zelfs indien je een cd zou willen maken met werk dat behoort tot het publiek domein (bijvoorbeeld volksliedjes) of met koorwerkjes die niet tot het repertoire van Sabam behoren (bijvoorbeeld een koorwerkje van Lassus of Bach, buitenlandse componisten, enz.), ben je toch verplicht om die aanvraag in te dienen.

De aanvraagformulieren kan je via de website van Sabam downloaden of je kan online een aanvraag indienen. Op basis van de aanvraag verleent Sabam je de toelating en stuurt je meteen ook een factuur. Sabam rekent 8% op de netto verkoopprijs van de cd, vermeerderd met 6% BTW op het totale bedrag. Voor cd’s die niet bestemd zijn voor de kleinhandel of waarvan de verkoopprijs minder is dan de forfaitaire minimumprijzen, wordt de minimumprijs aangerekend. Nadat je de factuur hebt betaald, krijg je ‘Toestemming tot reproductie’ en mag je je cd dus lanceren.

Sabam heeft een speciale regeling getroffen voor heel beperkte cd-uitgaves. Indien je minder dan 300 cd’s uitbrengt en verspreidt, moet je bovenstaande procedure blijven volgen, maar kan je binnen de drie maanden volgend op de toestemming tot reproductie een aanvraag tot terugbetaling richten aan Sabam voor Sabamfacturen boven de €25.

Uiteraard zijn dit slechts de grote lijnen van de procedure die je moet volgen. Meer informatie vind je op de site van Sabam (www.sabam.be) en in de brochure ‘Muziek op een geluidsdrager’. Je kan die brochure downloaden op de site van Sabam. We geven je de raad om die brochure door je nemen vooraleer je van start gaat.

Let erop dat je voor het technisch materiaal dat gebruikt wordt voor de opnames, goed verzekerd moet zijn (een aparte verzekering voor het gebruikte goed). Als je de intentie hebt om de cd op de markt te brengen, dien je vanzelfsprekend bovenstaande procedure via Sabam te respecteren.

Mag ik zelf arrangementen en vertalingen maken?

Bij volksliederen mag je zonder probleem aan het bewerken slaan. Bij (reeds bestaande) hedendaagse muziek en popmuziek moet je opnieuw de termijn van 70 jaar na het overlijden van de componist in acht nemen. Voor muziek die binnen die periode valt, moet je toestemming vragen aan de componist om het werk te mogen arrangeren of vertalen. Indien het werk is uitgegeven, kan je daarvoor terecht bij de uitgever. Als je de componist niet kent (bijvoorbeeld bij popmuziek), kan je een beroep doen op Sabam.

Het aanschaffen van partituren

Vooraleer je tot concert of opname kan overgaan heb je natuurlijk partituren nodig. Die koop je bij de uitgeverij. Zij geven hedendaags werk uit en sluiten daarvoor met de componist een uitgavecontract af waarbij de componist vergoed wordt voor de verkochte werken.

Daarnaast kunnen uitgeverijen ook werk uit het publiek domein opnieuw uitgeven. Werken uit het publiek domein zijn echter publiek voor iedereen. Dus als je zelf zetwerk wil maken van die composities, is er geen bezwaar. Een aantal mensen deed dat al en bundelde dat materiaal op www.cpdl.org (choral public domain library). De partituren die je daar vindt, mag je waarschijnlijk vrij downloaden en kopiëren. Lees wel aandachtig de disclaimer: vele werken die in de USA tot het publiek domein behoren, zijn in Europa nog steeds beschermd! Daarvoor moet nog steeds de toestemming worden gevraagd. Blijf echter wel kritisch! Het gaat hier namelijk niet om wetenschappelijk onderbouwde uitgaven. Iedereen kan hier partituren achterlaten, de kwaliteit en betrouwbaarheid van de partituur is dus zeer uiteenlopend. Een goede raad: vergelijk steeds met een betrouwbare uitgave.

Mag ik partituren kopiëren?

Meestal niet. Officiële uitgaven mogen niet gekopieerd worden, ook niet als de componist meer dan 70 jaar dood is. Het gaat hier namelijk om de arbeid die de uitgeverij heeft uitgevoerd. Muziek zetten vraagt veel tijd en geduld. Vandaar dat er copyright zit op de partituren. Als de uitgeverij niet meer bestaat, de uitgave niet meer te verkrijgen is en je ook bij de componist en de nabestaanden niet meer terecht kan voor meer info in verband met eventuele recente uitgaven, zit er soms niets anders op dan te kopiëren. Momenteel wordt hiervoor op Europees niveau een regeling uitgewerkt: de richtlijn voor “Orphan Works”. Ook dit zal in de toekomst collectief kunnen worden geregeld.

Om zich te beschermen tegen de kopieerwoede onder amateurmuzikanten, sloten een aantal uitgeverijen zich aan bij Semu. Semu verdedigt de rechten van de uitgevers. Als zij inbreuken op kopiëren vaststellen, kunnen er hoge boetes volgen. Als koor kan je een licentie nemen bij Semu.

Een aantal hedendaagse componisten valt onder wat zij ‘copyleft’ (als tegenhanger van copyright) noemen. Op hun partituren vermelden ze dat kopiëren wel mag.

Mag ik partituren kopiëren als mijn koor een licentie heeft bij Semu?

Ook koren met een licentie dienen te weten wat ze zingen. Je kan als koor inderdaad een licentie kopen bij Semu waardoor je partituren van uitgeverijen die aangesloten zijn bij Semu mag kopiëren. De lijst van aangesloten uitgeverijen vind je via www.semu.be. Toch dien je nog steeds over één origineel exemplaar te beschikken. Partituren van uitgevers die niet zijn aangesloten bij Semu, mogen ook door koren die lid zijn van Semu niet gekopieerd worden.

Muziek vanbuiten aanleren en uitvoeren geeft vanzelfsprekend geen problemen. Koor&Stem is niet aangesloten bij Semu.

Mag ik handschriften kopiëren?

Mits je toestemming hebt van de componist of zijn nabestaanden mag je handschriften kopiëren. Zo schonk Raymond Schroyens een aantal partituren aan de bibliotheek van Koor&Stem waarvoor hij Koor&Stem de toestemming gaf die te kopiëren voor eventueel geïnteresseerde dirigenten. Wel is het aangeraden steeds na te gaan of handschriften van componisten ondertussen niet werden uitgegeven en vervolgens de originele uitgaven te kopen en te gebruiken.

Mag ik zelf een bestaand lied bewerken?

Als het originele liedje of tekst tot het publiek domein behoort (dit wil zeggen dat de auteursrechten verlopen zijn, omdat de auteur al meer dan 70 jaar overleden is), heb je geen toestemming nodig en moet je geen vergoeding betalen om het te bewerken. Als je een bewerking maakt van een liedje uit het publieke domein met voldoende originele inbreng, zal je trouwens zelf auteursrechten op jouw versie kunnen krijgen.

Voor het herwerken van een bestaand nummer waarop auteursrecht rust, zal je wellicht fundamentele veranderingen aanbrengen aan het origineel (bijvoorbeeld een andere tekst, een extra melodievoering, andere instrumentatie, andere akkoorden,…). Daarvoor heb je altijd de expliciete toestemming nodig van de belanghebbenden, dat zijn de auteurs van de tekst, de componist of hun uitgever.

Bij een cover is de situatie anders, daar speel je eigenlijk letterlijk het origineel na, zonder dat je er zelf al te veel vernieuwingen in aanbrengt. Daarvoor hoef je geen toelating te vragen.


Als je met vragen zit over uitgave en uitvoering, kan je voor advies steeds terecht bij Liesbeth Segers: 03 237 96 43, liesbeth.segers [at] koorenstem.be.